Bazyl Amnezjusz — psychoedukacja o ADHD, emocjach i zniekształceniach poznawczych

Tak, ADHD ma silny komponent genetyczny. Nie oznacza to jednak prostego równania: „rodzic ma ADHD, więc dziecko na pewno też będzie miało ADHD”. Chodzi raczej o większe prawdopodobieństwo i pewien rodzinny wzorzec funkcjonowania układu nerwowego.

W praktyce często wygląda to tak, że diagnoza dziecka zapala lampkę u dorosłego: „chwila, przecież ja całe życie tak mam”. I nagle historia rodzinna zaczyna brzmieć mniej jak opowieść o lenistwie, a bardziej jak neurobiologia z tradycją rodową.

RSD, czyli rejection sensitive dysphoria, to określenie bardzo silnej reakcji emocjonalnej na odrzucenie, krytykę, ocenę albo samo podejrzenie, że ktoś jest niezadowolony. Może pojawić się nagły wstyd, złość, wycofanie, panika albo myśl: „skoro ktoś tak powiedział, to znaczy, że jestem beznadziejny/beznadziejna”.

RSD nie jest osobną diagnozą medyczną, ale dobrze opisuje doświadczenie wielu osób z ADHD. To taki alarm przeciwpożarowy, który czasem uruchamia się nie od pożaru, tylko od przypalonej grzanki. W terapii ważne jest wtedy rozpoznawanie bodźca, myśli, reakcji ciała i sposobu, w jaki mózg dopowiada sobie historię.

AuDHD to potoczne określenie sytuacji, w której u jednej osoby współwystępują cechy lub diagnozy ADHD i spektrum autyzmu. Nie jest to osobna diagnoza medyczna, raczej skrót używany do opisania złożonego profilu neuroróżnorodnego funkcjonowania.

Może to wyglądać jak wewnętrzne „ciągnie mnie do nowości, ale potrzebuję przewidywalności”, „chcę bodźców, ale łatwo się przebodźcowuję”, „szukam ruchu, ale chaos mnie męczy”. Czyli układ nerwowy z dwoma działami administracji, które czasem mają zupełnie inne procedury.

Diagnoza ADHD nie polega na jednym teście ani szybkim „odhaczeniu objawów”. To proces, w którym przyglądamy się historii funkcjonowania, trudnościom z uwagą, impulsywnością, organizacją, regulacją emocji oraz temu, jak objawy wpływają na codzienne życie, naukę, pracę i relacje.

W Psychologice prowadzimy diagnozę psychologiczną ADHD. Oznacza to, że zbieramy wywiad kliniczny, analizujemy funkcjonowanie osoby badanej, korzystamy z odpowiednio dobranych narzędzi diagnostycznych i przygotowujemy opinię psychologiczną z wnioskami oraz rekomendacjami.

Rozpoznanie medyczne i decyzja o ewentualnym leczeniu farmakologicznym należą do lekarza psychiatry. Opinia psychologiczna może jednak bardzo pomóc w dalszej konsultacji psychiatrycznej i w dobraniu adekwatnego wsparcia.

W diagnozie ADHD wykorzystuje się wywiad kliniczny, kwestionariusze, skale objawów oraz narzędzia pomagające uporządkować informacje o funkcjonowaniu osoby badanej. Testy nie zastępują rozmowy i analizy klinicznej — są częścią większej układanki.

W Psychologice korzystamy między innymi z narzędzi takich jak DIVA-5 oraz Conners 3®. Dobór narzędzi zależy od wieku osoby badanej, celu diagnozy i zgłaszanych trudności.

W przypadku dzieci i młodzieży ważne są także informacje od rodzica lub opiekuna, a czasem również dane ze szkoły. ADHD rozpoznaje się nie tylko po tym, co ktoś zaznaczy w ankiecie, ale po tym, jak trudności układają się w czasie, w różnych sytuacjach i w realnym życiu.

Leki na ADHD nie zmieniają osobowości i nie „robią z człowieka kogoś innego”. Ich celem jest poprawa regulacji uwagi, kontroli impulsów, rozpoczynania zadań, hamowania reakcji i poziomu pobudzenia.

Najczęściej wpływają na układy dopaminy i noradrenaliny — czyli neuroprzekaźników ważnych dla koncentracji, planowania, motywacji i działania. Dobrze dobrane leczenie nie powinno dawać efektu „haju”. Bardziej: „o, mogę zacząć”, „o, nie odpływam co trzy minuty”, „o, mój mózg ma dziś kierownicę i hamulce”.

O doborze leku, dawki i kontroli bezpieczeństwa zawsze decyduje lekarz psychiatra.

W Polsce jako stosunkowo nowa możliwość pojawia się guanfacyna — lek niestymulujący, stosowany w leczeniu ADHD u dzieci i młodzieży w wieku od 6 do 17 lat, szczególnie wtedy, gdy leki stymulujące nie są odpowiednie, nie są tolerowane albo okazały się nieskuteczne.

W internetowych doniesieniach można też trafić na nazwę centanafadyna. To lek badany w leczeniu ADHD u dzieci, nastolatków i dorosłych, ale na dziś nie jest standardowo dostępny w Polsce jako zarejestrowana opcja leczenia ADHD.

Warto pamiętać: „nowy lek” nie znaczy automatycznie „najlepszy dla mnie”. Farmakoterapia ADHD powinna być dobierana indywidualnie przez psychiatrę, z uwzględnieniem wieku, objawów, snu, apetytu, ciśnienia, tętna, chorób współwystępujących i codziennego funkcjonowania.